اسلام را نباید در دوگانه جنگ و صلح خلاصه کرد

به گزارش ایکنا، در نشست علمی «پیامبر صلح یا پیامبر جنگ؟» که با ارائه حجت الاسلام «سید شهریار نقوی» از آمریکا و  دبیری «سیدعلی مرعشی» برگزار شد، ابعاد مختلف سیره پیامبر اکرم(ص)، مفهوم جهاد در اسلام و نسبت میان صلح، عدالت و مقاومت بررسی شد.

این نشست همزمان با ایام میلاد پیامبر اسلام(ص) برگزار شد.

مرعشی به این موضوع اشاره کرد که در سال های اخیر، به ویژه در فضای پس از حوادث 11 سپتامبر، حملات گسترده ای علیه اسلام و مسلمانان با محوریت ادعای «دین جنگ بودن اسلام» شکل گرفته است.

حجت الاسلام سیدشهریار نقوی نیز اظهار کرد که بحث درباره این موضوع، بحثی پیچیده و چندلایه است و بسیاری از پرسش هایی که درباره «جنگ طلب بودن اسلام» مطرح می شود، پرسش هایی به شدت جهت دار و دارای پیش فرض هستند.

وی گفت: هنگامی که از جنگ های زمان پیامبر اکرم(ص) سخن گفته می شود، معمولاً داستان از میانه آن آغاز می شود و زمینه های تاریخی، حملات و تجاوزهایی که پیش از آن رخ داده است، نادیده گرفته می شود.

نقوی برای توضیح این مسئله به نمونه های معاصر اشاره کرد و گفت: اگر در یک درگیری، یک طرف ابتدا مورد حمله قرار گیرد و سپس طرف مقابل دست به واکنش بزند، نمی توان روایت را از زمان پاسخ آغاز کرد و طرف مدافع را «جنگ طلب» معرفی کرد.

وی افزود که در بسیاری از روایت های مربوط به فلسطین، لبنان و دیگر منازعات منطقه نیز همین اتفاق رخ می دهد و داستان از مرحله ای روایت می شود که طرف مورد حمله تصمیم به واکنش گرفته است.

وی سپس پرسش اصلی نشست را مورد توجه قرار داد و گفت: اساساً باید پرسید آیا دوگانه «پیامبر صلح یا پیامبر جنگ» یک پرسش مشروع و بی طرفانه است یا خیر، چراکه اگر پیامبر را صرفاً «پیامبر صلح» بنامیم، این سؤال مطرح می شود که آیا همه اقدامات ایشان صرفاً در چارچوب صلح قابل توضیح است و اگر او را «پیامبر جنگ» بدانیم نیز همین مشکل به شکل دیگری ایجاد می شود.

به گفته این استاد حوزه و پژوهشگر، حتی پاسخ «پیامبر هم شخصیت صلح طلب بود و هم شخصیت جنگ طلب» نیز بدون تعریف دقیق مفاهیم صلح و جنگ، پاسخ کاملی نیست.

اسلام دین توحید است

نقوی تأکید کرد که برای فهم درست این مسئله باید یک سطح بالاتر رفت و به مبنای اعتقادی اسلام توجه کرد.

وی گفت: اسلام در اساس، پیش از آنکه در قالب یک دوگانه «صلح و جنگ» تعریف شود، دین توحید است و تمام ابعاد دیگر آن باید در ارتباط با همین اصل فهم شود.

او توحید را به معنای پرستش، اطاعت و بندگی خدای متعال دانست و توضیح داد که اعمال و رفتار پیامبر اکرم(ص) نیز باید در همین چارچوب مورد بررسی قرار گیرد. بر این اساس، آنچه پیامبر(ص) انجام داده، چه در عرصه صلح و چه در عرصه ای که از آن به جنگ تعبیر می شود، مبتنی بر فرمان الهی و در چارچوب عدالت بوده است.

نقوی در ادامه تصریح کرد که حتی استفاده از واژه «جنگ» برای توصیف تمام درگیری های زمان پیامبر(ص) نیازمند دقت است و در ادبیات اسلامی، مفهوم «جهاد» با معنای خاص خود مطرح است.

وی افزود: اگر رفتار پیامبر(ص) را در چارچوب عدالت الهی ببینیم، دیگر نمی توان صلح و جهاد را دو مفهوم متضاد و جدا از یکدیگر دانست؛ بلکه هر دو باید در چارچوب نظام ارزشی اسلام و با توجه به شرایط و زمینه وقوع آنها فهم شوند.

انتقاد از تقلیل مفهوم جهاد به عملیات خشونت آمیز

حجت الاسلام نقوی همچنین به تصویری که در برخی روایت های غربی از مفهوم جهاد ارائه می شود، انتقاد کرد و گفت: در بسیاری از این روایت ها، جهاد بلافاصله با تصویر فردی که خود را در میان مردم منفجر می کند، پیوند زده می شود.

وی این نوع برداشت را ناشی از تقلیل و تحریف معنای جهاد دانست و توضیح داد که واژه جهاد از ریشه ای به معنای تلاش، کوشش و مبارزه سرچشمه می گیرد و صرفاً به معنای جنگ نیست.

به گفته وی، جهاد دارای ابعاد مختلفی است و یکی از مهم ترین ابعاد آن، مبارزه و تلاش انسان با نفس و خواسته های درونی خود است. انسان باید در برابر تمایلاتی که او را به سوی شرارت و فساد می کشاند، مقاومت کند و این مبارزه بخشی از مفهوم جهاد است.

نقوی افزود که جهاد در عرصه بیرونی نیز می تواند به معنای تلاش و مقاومت در برابر ظلم و تجاوز باشد و نباید آن را صرفاً در قالب درگیری نظامی تعریف کرد.

وی تأکید کرد که فعالیت های فکری، نوشتن، ایجاد آگاهی، تبیین مبانی اسلامی و سخن گفتن درباره اصول و فلسفه اسلامی نیز می تواند در چارچوب تلاش و مبارزه قرار گیرد و نباید تصور کرد که تنها زمانی که مقاومت به شکل مسلحانه درمی آید، مفهوم جهاد مطرح می شود.

جهاد در برابر تجاوز و دفاع از خود

این استاد و پژوهشگر در ادامه با طرح این پرسش که اگر طرف مقابل حمله کند و قصد کشتن داشته باشد، واکنش طبیعی انسان چه خواهد بود، گفت در چنین شرایطی دفاع از خود امری قابل فهم است.

وی برای توضیح دیدگاه خود، وضعیت فردی را مثال زد که شخصی با اسلحه در برابر او قرار گرفته و تهدید به شلیک می کند و پرسید آیا واکنش به چنین حمله ای را می توان صرفاً «جنگ طلبی» نامید؟

نقوی سپس به یکی از آیات قرآن درباره پیامبر اکرم(ص) اشاره کرد و گفت خداوند پیامبر را فردی معرفی می کند که رنج و سختی مردم برای او دشوار است و نسبت به مؤمنان دلسوز و مهربان است. وی با اشاره به جایگاه «رحمت» در شخصیت پیامبر(ص) تأکید کرد که پیامبر اسلام(ص) در ذات خود پیام آور رحمت است.

او در عین حال گفت: این رحمت نباید به معنای کنار گذاشتن عدالت تفسیر شود. صلح و جهاد هر دو باید در چارچوب رحمت و عدالت الهی فهم شوند، یعنی جایی که صلح امکان تحقق دارد، صلح مطرح است و هنگامی که تجاوز و ظلم ادامه پیدا می کند، مقاومت و دفاع نیز می تواند در چارچوب همان نظام اخلاقی و عدالت قرار گیرد.

روایت تاریخی جنگ های پیامبر باید از ابتدا بررسی شود

حجت الاسلام نقوی در بخش دیگری از سخنان خود بر اهمیت بررسی تاریخی جنگ های پیامبر(ص) تأکید کرد و گفت: برای قضاوت درباره این جنگ ها نمی توان صرفاً به تعداد درگیری ها نگاه کرد، بلکه باید زمینه تاریخی هر یک از آنها را بررسی کرد.

وی با اشاره به اینکه درگیری های مهم پیامبر(ص) پس از هجرت به مدینه رخ داد، به سال های حضور پیامبر(ص) در مکه اشاره کرد و گفت: در این دوره، پیامبر با وجود فشارها و آزارهای فراوان، وارد جنگ نظامی نشد و عمده فعالیت او دعوت و تبلیغ بود.

وی سپس تأکید کرد که همین مسئله نشان می دهد نمی توان تاریخ پیامبر(ص) را بدون توجه به شرایط زمانی و مکانی و بدون بررسی اینکه چه اتفاقی موجب شکل گیری درگیری ها شده است، تحلیل کرد.

ماجرای اموال مهاجران و زمینه های درگیری

نقوی در ادامه به یکی از زمینه های تاریخی درگیری های پس از هجرت اشاره کرد و گفت: مسلمانانی که از مکه به مدینه مهاجرت کرده بودند، اموال و دارایی های خود را در مکه از دست داده بودند و بخشی از این اموال در اختیار مخالفان قرار گرفته بود.

وی در توضیح زمینه یکی از اقدامات پیامبر(ص) گفت: موضوع صرفاً یک اقدام تهاجمی نبود، بلکه مسئله اموال مسلمانانی مطرح بود که مهاجرت کرده و دارایی هایشان مصادره شده بود.

او افزود: برای فهم این وقایع باید فرهنگ قبیله ای و شرایط اجتماعی شبه جزیره عربستان در آن دوره نیز مورد توجه قرار گیرد.

به گفته نقوی، تحلیل این رخدادها با معیارهای ساده و بدون در نظر گرفتن ساختار اجتماعی، سیاسی و تاریخی آن دوران، نمی تواند تصویر دقیقی از سیره پیامبر(ص) ارائه دهد.

مخالفت با نسبت دادن حملات تروریستی به کلیت اسلام

حجت الاسلام نقوی در بخش دیگری از سخنان خود، نسبت دادن رفتار افراد یا گروه های خشونت طلب به کلیت اسلام و بیش از یک میلیارد مسلمان را ناعادلانه دانست.

وی گفت: اگر فردی دست به اقدام خشونت آمیز می زند، نمی توان صرفاً بر اساس ادعای مسلمانی او، این اقدام را نماینده اسلام و همه مسلمانان دانست.

او با اشاره به نمونه هایی از گروه های تکفیری و جریان داعش، بر ضرورت بررسی دقیق سوابق، ارتباطات و زمینه های شکل گیری چنین گروه هایی تأکید کرد و گفت روایت رسانه ای غربی در مواردی این گروه ها را به عنوان نمایندگان اسلام معرفی کرده، در حالی که برای فهم پدیده هایی مانند داعش باید حمایت ها، منابع مالی، تسلیحات و ارتباطات سیاسی و اطلاعاتی پیرامون آنها نیز بررسی شود.

نقوی همچنین یادآور شد که در مقابله با جریان های تکفیری، مسلمانان و نیروهای منطقه ای نیز هزینه های سنگینی پرداخت کرده اند و شمار زیادی از جوانان کشورهای مختلف در مبارزه با این جریان ها جان خود را از دست داده اند.

جهاد؛ مبارزه با ظلم در درون و بیرون

وی در ادامه سخنان خود بار دیگر بر دو بُعد جهاد تأکید کرد و گفت: جهاد را می توان در سطح فردی، مبارزه انسان با نفس و تمایلات درونی دانست و در سطح اجتماعی، آن را تلاش برای مقابله با ظلم و تجاوز تعریف کرد.

نقوی افزود: این دو سطح از یکدیگر جدا نیستند، همان طور که انسان باید در برابر ظلمی که در درون خود ایجاد می کند مقاومت کند، در برابر ظلمی که از بیرون بر یک جامعه تحمیل می شود نیز می تواند وظیفه مقاومت داشته باشد.

وی تصریح کرد که درک این مفهوم، نیازمند مطالعه مبانی فلسفی، الهیاتی و اخلاقی اسلام است و نمی توان جهاد را با یک تعریف محدود و صرفاً نظامی توضیح داد.

ضرورت عبور از دوگانه صلح و جنگ

حجت الاسلام سیدشهریار نقوی تأکید کرد که مسئله اصلی، انتخاب میان «پیامبر صلح» و «پیامبر جنگ» نیست، بلکه باید مبانی توحیدی، اخلاقی و عدالت محور رسالت پیامبر اکرم(ص) مورد توجه قرار گیرد.

وی گفت: پیامبر اسلام(ص) پیام آور رحمت است و اقدامات ایشان را باید در چارچوب اطاعت از خداوند و تحقق عدالت تحلیل کرد. بنابراین، صلح و جهاد دوگانه ای نیستند که بتوانند به تنهایی شخصیت پیامبر(ص) و ماهیت اسلام را توضیح دهند.

وی گفت که برای قضاوت درباره جنگ های پیامبر(ص) باید پرسید چه کسی آغازگر درگیری بوده، چه شرایطی بر جامعه آن روز حاکم بوده، چه تجاوزها و فشارهایی پیش از هر درگیری رخ داده و هدف پیامبر(ص) از اقدام خود چه بوده است.

نقوی در پایان تأکید کرد که طرح پرسش «آیا پیامبر اسلام پیامبر جنگ بود یا پیامبر صلح؟» بدون تعریف دقیق مفاهیم جنگ، صلح، جهاد، عدالت و توحید، پرسشی ناقص است و پاسخ به آن نیز نمی تواند تصویر کاملی از اسلام و سیره پیامبر اکرم(ص) ارائه کند.

نشست علمی «پیامبر صلح یا پیامبر جنگ؟» سه شنبه، 3 شهریور از سوی مؤسسه بین المللی مطالعات دینی «جنة المأوی» با همکاری معاونت بین الملل حوزه های علمیه برگزار شد.

انتهای پیام